و موقعيت هاي ارتکاب جرم پرداختند. اين سه تن به زعم برخي ، موسسين نظريه پيشگيري وضعي در جهت کاهش بزهکاري شناخته شده اند.83
بر اساس تعاريفي که از پيشگيري وضعي ذکر شد، بسياري از تدابير و راهکارهاي اين نوع پيشگيري از صدر اسلام و حتي در آيات قرآن و رهنمودهاي پيامبر گرامي اسلام (ص) مورد توجه قرار گرفته است بسياري از تاسيس ها و نهادهايي که تاريخ آنها به زمان پيامبر (ص) باز مي گردد مانند امر به معروف و نهي از منکر، نهاد حسبه و نقش محتسب در کاهش جرايم، جرايم بازدارنده در راستاي پيشگيري از جرايم شديدتر، حمايت از بزه ديدگان بالقوه، حجاب، ضرورت مکتوب بودن معاملات يا اخذ شهود، اقدامات تاميني بازدارنده، محدود نمودن ابزار ارتکاب جرم يا ممنوعيت فروش سلاح به مجرمان، حرمت فروش انگور براي ساختن شراب حرمت فروش چوب براي ساختن بت و امثال آن، مجموعه تدابيري هستند که مي توان گفت به نوعي سعي در کاهش و گرفتن فرصت هاي مجرمانه از افرادي که قصد ارتکاب جرم را دارند، داشته و به گونه اي پيشگيري وضعي محسوب مي شود.

گفتار دوم : شيوه هاي پيشگيري وضعي از جرم
همانگونه که در بخش اول مطرح کرديم پيشگيري وضعي بر خلاف پيشگيري اجتماعي مبتني بر تقويت ارزش هاي جامعه، متعالي کردن نهادهاي آن ، بررسي ريشه هاي بزهکاري و قطع آن نيست بلکه به طور ساده بر کاهش فرصت ها و موقعيت هاي ارتکاب جرم تکيه دارد . در واقع به جاي پرداختن به انگيزه و نيات دروني افراد که تغيير آنها دشوار مي باشد سعي دارد راه هاي دست يابي مرتکب به موضوع جرم يا بزه ديده و افزايش زحمت و خطر براي مرتکب بپردازد تا از اين رهگذر راهکاري عملي براي پيشگيري از وقوع جرم ارائه نمايد . در اين قسمت شيوه هاي مرسوم پيشگيري وضعي را بررسي مي نماييم.

بند اول- دشوار يا ناممکن نمودن وقوع جرم
در اين روش به راهبردهايي که به تغيير وضعيت ، فرصت و موقعيت اشاره دارد مانند کنترل ورودي ها و خروجي ها ، ايجاد فضاي قابل دفاع ، جمع آوري ابزار ولوازم ارتکاب جرم ايجاد مانع براي خرابکاران و سارقان نظير قفل ها ، مصونيت بخشي به اماجها ، کنترل دسترسي نظير ايجاد خندق و پل هاي متحرک و نرده کشي، منحرف نمودن بزهکاران ، که جملگي منجر به ناتوان کردن فاعل از محقق ساختن نيت مجرمانه خود مي شود مي پردازد. سياست جنايي اسلام نيز به اين شيوه توجه و تاکيد داشته که اين امر در کلام برخي از دانشمندان اسلامي استفاده ميگردد.84

بند دوم- انگيزه زدايي
از بين بردن جاذبه نيز يکي ديگر از روش هاي پيشگيري و ضعي از جرم است . بسياري از راهبردها و شيوه هاي پيشگيري با هدف ناتوان سازي مجرمان و برخي از آنها منحصرا با هدف منصرف نمودن مجرمان و جلوگيري از پيدايش و تشديد انگيزه و وسوسه هاي مجرمانه به کار گرفته ميشوند . بالا بردن خطر شناسايي و دستگيري بزهکار ، کاهش جاذبه هاي وسوسه انگير و تحريک کننده محيطي از جمله مواردي هستند که با هدف انگيزه زدايي و منصرف نمودن مجرمان بالقوه از ارتکاب جرم صورت مي گيرد و در واقع سعي مي شود قصد و اراده مجرم بي اثر گردد.85
بالا بردن خطر شناسايي و دستگيري بزهکار ، حفظ حجاب و پرهيز از آرايش توسط زنان در بيرون از خانه ، نصب دوربين هاي مخفي و امثال آنها از جمله مواردي است که به منظور جلوگيري از پيدايش انگيزه مجرمانه صورت مي گيرد.

مبحث دوم : صورت هاي پيشگيري وضعي از جرم در اسلام
بر اساس توصيفي که از پيشگيري وضعي به عمل امد بسياري از تدابير و راهکارهاي اين نوع پيشگيري از صدر اسلام و در آيات قرآن و رهنمودهاي پيامبر گرامي اسلام مورد توجه قرار گرفته است . تاسيس ها و نهادهايي مانند امر به معروف و نهي از منکر ،نهاد حسبه و نقش محتسب در کاهش جرائم ، جرائم مانع در راستاي پيشگيري از جرائم شديدتر،حجاب و بسياري از موارد مشابه آن مجموعه اي از صورت هاي پيشگيرانه وضعي در ساست جنايي اسلام را تشکيل ميدهند که ذيلا به آنها مي پردازيم

گفتار اول : اقدامات
برخي از صورتهاي پيشگيري وضعي از جرم در اسلام ، به صورت اقدامات و توصيه ها جلوه گر مي شود . به عنوان مثال در جهت پيشگيري از وقوع جرم افراد را به امر به معروف و نهي از منكر تشويق مي كند و آنرا به عنوان واجباتي در رديف فروع دين قرار مي دهد يا به منظور كنترل غرايض جنسي و مبارزه با فساد جنسي راهكارهاي ظريف و هوشمندانه اي را بيان مي كند كه طي سه گفتار به نحو مختصر اين راهكارها مورد اشاره قرار مي گيرند :

بند اول- امر به معروف و نهي از منکر
امر به معروف و نهي از منكر از مهم ترين تاسيساتي است كه در اسلام بسيار به آن اشاره شده تا جايي كه به عنوان فروع دين و از واجبات به شمار مي رود. “مفهوم مرتبط با پيشگيري، نهي از منکر است. به دشواري مي توان نهي از منکر را به موارد رفع منکر يعني از ميان برداشتن منکر موجود محدود کرد جلوگيري از تحقق منکر يعني دفع منکر نيز مصداق نهي از منکر است. به ويژه اگر نهي از منکر را نه يک واجب نقلي که عقلي بدانيم و تاکيدهاي شارع بر آن را ارشاد به حکم و دريافت عقل قلمداد نماييم، نمي توان گفت عقل ميان دفع منکر و رفع منکر، تفاوت جوهري قائل مي باشد.براين پايه،”پيشگيري از تحقق منکر نيز مصداق نهي از منکراست. در هر حال، بي ترديد مصاديقي از پيشگيري مصداق روشن نهي از منکر است، که اسلام بر آن سخت تاکيد مي کند.”86
امر به معروف و نهي از منکر از جلوه هاي سياست جنايي مشارکتي اسلام است که مردم مستقيماً و از طريق نظارت عمومي و همگ
اني بر عملکردها نظارت مي نمايند. “سياست جنايي مشارکتي مبني بر مشارکت هر چه وسيع تر و فعال ارکان مختلف جامعه ي مدني، به خصوص مردم و نهادهاي مردمي از قبيل سازمانهاي مردم نهاد، در مراحل مختلف سياست جنايي از جمله مرحله پيشگيري از جرم است.”87رويکرد مشارکتي در پيشگيري از جرم يعني “جمع کردن، شبکه بندي متخصصان و نهادها، تشريک، هم فکري، درگير کردن جامعه در تصميم گيري، مديريت پيشگيري از جرم مدت زيادي به عنوان يکي از ارکان اصلي سياست گذاري کشورها در زمينه پيشگيري از جرم مطرح بوده است.”88
حال با توجه به مفهوم و مباني امر به معروف ونهي از منکر، که در ادامه به آن مي پردازيم مي بينيم که از 1400 سال پيش چنين رويکردي متوجه اسلام بوده است و با توجه به
قابليت هايي که اين تاسيس هم در نقش پيشگيري و هم بينش اصلاح گرايانه دارد، به نوعي مدلي را ارائه نموده که از طريق آن مي توان با واکنش هماهنگ و با استفاده از چند نهاد و در عين حال ترکيب راهبردهاي وضعيت محور و اجتماعي به امر پيشگيري دست زد.
در معناي امر به معروف و نهي از منکر بين مفسرين اختلاف است بعضي شرع را معيار قرار مي دهند، بعضي عقل و بعضي علاوه بر اين عرف اجتماعي را در تبيين مفهوم آنها موثر مي دانند. 89
بنابراين، تبيين جايگاه امر به معروف نهي از منکر در سياست جنايي بر حسب اين که چه معنايي از معروف يا منکر ارائه شود، متفاوت مي باشد، زيرا “اگر مقصود از معروف تنها واجبات و مقصود از منکر تنها محرمات باشد کارکرد اين آموزه در سياست جنايي اسلام تنها به اين بخش رفتاري محدود مي شود، در حالي که در منطق رفتاري سياست جنايي اسلام، به غير از اين دو، مستحبات، مکروهات و حتي مباحات را نيز در بر مي گيرد.”90
نوع مرجع يا مراجع عهده دار انجام امر به معروف و نهي از منکر در تفسير مفهومي اين آموزه موثر است در ميان اقوال و آراي موجود مي توان دو برداشت را ارائه کرد:
1-“امر به معروف و نهي از منکر کليه تدابير مردمي، حکومتي (قوه مجريه) و قضايي را شامل مي شود در اين برداشت که موسع ترين برداشت از امر به معروف و نهي از منکر است، عمل به هر يک از قوانين و تکاليف شرعي و از جمله قوانين جزايي مصداقي از عمل به اين آموزه به حساب مي آيد. از اين نظر مي توان امر به معروف و نهي از منکر را عنواني براي عمل به همه احکام و قوانين، توصيه ها و نصيحت هاي اخلاقي دانست.
2-از سويي اجراي قوانين جزايي توسط قاضي (قوه قضائيه) از معناي اين آموزه جدا شده و از سوي ديگر از عمل قوه مجريه به مفاد اين آموزه با اصطلاح خاص حسبه ياد شده است، بطور طبيعي آنچه زير عنوان امر به معروف و نهي از منکر باقي مي ماند.ناظر به تکاليف شهروندان جامعه اسلامي است که به روش هاي مختلف قلبي (چهره اي)، لساني (گفتاري) ويدي (عملي) حکومت را در ترويج معروف ها و بازداشتن و ممانعت از منکرات کمک مي کنند.”91
برخي از مباني امر به معروف و نهي از منکر را مي توان مسئوليت اجتماعي انسان و ولايت مومنان بر يکديگر دانست.از ديدگاه اسلام، سرنوشت انسانها با يکديگر گره خورده است، جوامعي وجود داشته که گرچه در آن جوامع، انسانها کارهاي نيک انجام مي داده اند، ولي چون نسبت به کارهاي بد ديگران بي اعتنا بوده اند، عذاب الهي آنها را نيز در خود فرو برده است و به اصطلاح تر و خشک را با هم سوزانده است .پيامبر اکرم انسانهاي يک جامعه را به مسافران يک کشتي تشبيه مي کند که سلامت آنها در گرو سلامت کشتي است و هيچ کس نمي تواند نسبت به سلامت و ايمني کشتي بي تفاوت بماند.
همچنين اساسي ترين مبناي اين آموزه، نوع ولايت خاصي است که شريعت مقدس اسلام بين افراد و اجتماع اسلامي به رسميت شناخته است ؛ به گونه اي که نوعي حق و تکليف متقابل را نسبت به همه افراد اجتماع به رسميت مي شناسد. تائيد کننده اين امر سخن استاد مطهري است که در توضيح آيه 71 سوره توبه در خصوص امر به معروف و نهي از منکر مي گويد که اين دو عمل، ناشي از علاقه ايماني است و به همين دليل اين دو جمله (يامرون بالمعروف و ينهون عن المنکر) بي فاصله به دنبال ولاي ايماني مسلمانان آورده شده است.92
امر به معروف و نهي از منکر به صورت حکم شرعي از کارايي موثري برخوردار است؛ زيرا مردم احساس تکليف شرعي مي کنند و با حضور و شرکت فعال به رويارويي با آسيب هاي اجتماعي و قانون شکني ها بر مي خيزند و در پاسداري از هنجارهاي ديني جامعه اسلامي به وظيفه شرعي خود عمل مي کنند و مانع گسترش کج روي هاي اجتماعي مي گردند؛به بيان ديگر، مردم موظفند از فضيلت و نيکي ها پاسداري کنند و از اشاعه مفاسد اجتماعي جلوگيري نمايند.93
اين تکليف در قرآن کريم از جمله ويژگي هاي امت اسلام شمرده شده است .در آيه 110 سوره آل عمران مي خوانيم: “شما بهترين امتي بوديد که به سود انسانها آفريده شده اند (زيرا) امر به معروف و نهي از منکر مي کنيد”.
از آنجا که در اين تاسيس حضور مردم در امر پيشگيري به وضوح ملموس مي شود و با توجه به مفهوم اختلاف برانگيز اين آموزه، نوع و سطح همکاري مردم و نهادهاي مدني در پيشگيري از جرم اشکال مختلفي پيدا مي کند که از برنامه ريزي تا اجرا و ارزيابي هر طرحي را پوشش مي دهد. بنابراين “لزوم جلب همکاري مردم و آگاه سازي آنها به اهميت مسئله يکي از مقدمات ضروري و شايدمبنايي ترين مقدمه براي طراحي و اجراي يک برنامه موفق براي پيشگيري از جرم در هر شکل و نوع آن است. همچنين تعريف جامعه مورد نظر در طرح هاي پيشگيري از جرم و تعيين سطح همکاري و وظايف آنها و از همه مهم تر تبيين نحوه روابط
مردم با نهادهاي رسمي مسئول که آزادانه يا اجباري باشد و يا تنها به تامين امکانات براي آنان بسنده شود از جمله مسائلي است که لازم است در اين مرحله به آنها پرداخته شود.”94
مهم ترين کارکرد اجتماعي امر به معروف و نهي از منکر، شامل پيشگيري از جرم، تامين حقوق همگان، اصلاح جامعه، بازداشتن بدکاران، ممانعت از تجاوز به محرومان، حفظ نظام اجتماعي سالم، برقراري عدالت و نگهداشت نظام ارزشي و اخلاقي جامعه است.95
همچنين از آنجايي که گفته شد اين تاسيس ، به گونه اي سازماني مردم نهاد است .پس مي توان، ساز و کارهاي ذيل را از آن در جهت اعمال نظارت و مراقبت عمومي بر پيشگيري از جرم، انتظار داشت:
1-“ايجاد قبح اجتماعي در مورد ناهنجاري ها و آسيب هاي اجتماعي و برانگيختن حساسيت و تغيير نگرش جامعه نسبت به آنها از طريق انجام فعاليت هايي مانند برگزاري همايش، راهپيمايي، تجمع، کارگروهي، تبليغات عمومي.
2-افزايش آگاهي هاي عمومي نسبت به انحرافات و آسيب هاي اجتماعي، وضعيت و موقعيت آسيب ديدگان اجتماعي از طريق برگزاري کارگاه ها و اردوهاي آموزشي، انتشار و توزيع کتاب، نشريه، مقاله، ويژه نامه، فيلم و ساير وسايل آموزشي و اطلاع رساني درباره ي ناهنجاري هاي اجتماعي، برگزاري نمايشگاه، انجام تبليغات و اطلاع رساني و آموزش افراد آسيب ديده و در معرض خطر
3-بررسي و شناسايي عوامل و علل وقوع ناهنجاري ها و آسيب هاي اجتماعي و ارائه ي راهکارهاي لازم براي مقابله و پيشگيري آن ها از طريق انجام مطالعه، تحقيق و پژوهش و ارتباط مستمر باآسيب ديدگان اجتماعي و مانند اينها.
4-جلب همکاري و مشارکت مردم و تعامل و همکار با سازمان ها و نهادهاي دولتي مسئول براي مقابله انحرافات و آسيب هاي اجتماعي و ارائه نظرات مشورتي در اين زمينه.
5-شناسايي آسيب ديدگان اجتماعي و افراد در معرض خطر آسيب ديدگي و حمايت از آنها در جهت جلوگيري از آسيب ديدگي ثانوي، کاهش آسيب، درمان و حل و فصل مسائل و مشکلات آنها.”96
بنابراين، آموزه امر به معروف و نهي از منکر به امر و نهي زباني و بويژه با حالت تحکم و دستوري گفتن اطلاق نمي شود و بر عکس مفهوم ظاهري و آن، قابليت هاي بسياري بويژه در حوزه عمل، دارد که تاثير بسزايي در پيشگيري و حتي هنگام وقوع جرم و پس از آن مي تواند داشته باشد اگر به درستي شناخته و اجرا شود.

بنددوم-کنترل و مبارزه با فساد جنسي
غريزه جنسي همانند ديگر غرايز، بايد در راه اعتدال هدايت شود نه آن را سرکوب کرد و وجودش را نفي نمود و نه آزادي کامل جنسي را تجويز نمود که نتيجه اي جز بي بند و باري جنسي در بر نخواهد داشت .اسلام به منظور مبارزه با افراط و تفريط در اين زمينه از يك سو راهکارهاي اساسي و ريشه اي را جهت حل و استفاده صحيح از اين غريزه ارائه کرده و از سوي ديگر با سفارشات و توصيه هايي فرصت افتادن در ورطه گناهان جنسي را از افراد سلب کرده است .گاهي خواستار رفتارهاي پرهيزگرايانه اي جهت جلوگيري از بزه ديدگي افراد بويژه زنان است که نمونه اي از آن را مي توان در آيه 59 سوره احزاب ملاحظه كرد : “اي پيامبر، به زنان و دخترانت و به زنان مومنان بگو پوشش هايشان را برخود فروتر گيرند اين نزديک تر است به آن که شناخته شوند و بدان سبب مورد آزار قرار نگيرند.”
مفسران در شرح آيه يادآور مي شوند که در مدينه، زنان براي اقامه نماز به مسجد پيامبر (ص)مي رفتند و با ايشان نماز مي


دیدگاهتان را بنویسید