دانلود پایان نامه

نامطلوبي بر بدن انسان بر جاي مي‌گذارند. در حالي که مواد دارويي حاصل از گياهان با آن که به تدريج تأثيرگذار مي‌باشند، داراي اثرات مفيدي بوده و چندان اثرات جانبي ندارد. مواد مؤثره گياهان، به خصوص عطريات و اسانس‌ها، موارد استفاده‌ي متعدد و متفاوتي در صنايع لوازم آرايش، صنايع مواد شيميايي خانگي دارند، به طوري که بدون حضور مواد مؤثره‌ي مذکور، ساخت و تهيه‌ي بسياري از محصولات امکان‌پذير نخواهد بود (اميد بيگي، 1384).
جنس مرزه (Satureja) متعلق به تيره‌ي نعناعيان (Lamiaceae)، مشتمل بر حدود 200 گونه‌ي علفي و درختچه‌اي، که به طور وسيع در منطقه‌ي مديترانه، آسيا و آمريکاي شمالي گسترده شده است (Cantino et al., 1992). در فلور ايران، اين جنس با 12 گونه‌ي متداول مشاهده شده ميان رشته کوه‌ها در قسمت جنوب غربي کشور بيان گرديده است (Jamzad, 1992 ; Rechinger, 1982).
همه‌ي 9 گونه‌ي اندميک مرزه در فلور ايرانيکا گزارش شده است، دو گونه‌ي مرزه کلاري (Satureja Kallarica Jamzad.) و مرزه بختياري (Satureja Bachtiarica Bunge.) در منطقه چهارمحال و بختياري، جنوب غربي ايران گسترده شده‌اند (Mozaffarian, 2008).
قسمت‌هاي هوايي و ترکيبات فرار مرزه به عنوان گياه دارويي استفاده مي‌گردد. مرزه‌ها منبعي از ترکيبات فعال بيولوژيکي با ارزش‌اند. هر دو اندام هوايي و ترکيبات با ارزش مرزه، که منبعي از ترکيبات فعال بيولوژيکي هستند، درتهيه‌ي داروهاي عمومي و ترکيب شده با بسياري از داروهاي گياهي استفاده مي‌گردند (Mozaffarian, 2008). در ايران، گونه‌هاي مرزه به صورت متداول به عنوان چايي، چاشني (ادويه و طعم‌دهنده)، و اهداف دارويي استفاده مي‌شود (Bezic et al., 2009).

1-2- بيان مسئله
در سال‌هاي اخير محققان پژوهش‌هاي زيادي در خصوص تهيه، توليد، فرآوري و اثر درماني داروهاي گياهي بر انسان انجام داده‌اند. اغلب آن‌ها بر اين اعتقادند که منابع گياهي به دليل فراواني، سالم بودن و پايدار بودن، از ارزش قابل توجهي در مقايسه با داروهاي شيميايي برخوردارند. به همين دليل اغلب محققان بر اين باورند که اثر بخشي داروهاي شيميايي موجود، براي درمان انسان به دليل افزايش مقاومت پاتوژن‌ها به اين داروها، روز به روز، در حال کاهش است. نتايج اکثر تحقيقات، مؤيد اين مطلب است که ترکيب‌هاي ثانويه‌ي موجود در گياهان دارويي، سبب کاهش رشد و حتي مرگ اکثر پاتوژن‌ها بالأخص باکتري‌ها مي‌شود. هم‌چنين اين مواد بر خلاف داروها‌ي شيميايي، مسموميت کمي را در سلول‌هاي ميزبان ايجاد مي‌کنند يا به عبارتي، اثرات جانبي داروهاي طبيعي کم‌تر از داروهاي مصنوعي است (قاسمي، 1388).
ماهيت طبيعي گياهان دارويي باعث سازگاري بيشتر با بدن و رفع عوارض جانبي مي‌شود. گياهان دارويي به دليل ماهيت طبيعي و وجود ترکيبات همولوگ دارويي در کنار هم، با بدن سازگاري بهتري دارند و معمولاً فاقد عوارض ناخواسته هستند، لذا به خصوص در موارد مصرف طولاني و در بيماري‌هاي مزمن، بسيار مناسب مي‌باشند. کشور ايران به تنهايي به اندازه چهار برابر قاره اروپا داراي شرايط اقليمي براي توليد گياهان دارويي است، از اين رو توليد اين گياهان مي‌تواند در کنار طلاي سياه، نام طلاي سبز را وارد سبد اقلام صادراتي کشورمان قرار دهد (هاشمي نژاد و بهادري، 1387).
همان‌طور که مي‌دانيم گياهان دارويي مخازن غني از متابوليت‌هاي ثانوي يعني مخازن مواد مؤثره‌ي اساسي بسياري از داروها هستند. مواد مذکور اگرچه اساساً با هدايت فرآيندهاي ژنتيکي ساخته مي‌شوند، ولي ساخت آن‌ها به طور بارزي تحت تأثير عوامل محيطي قرار مي‌گيرد. باتوجه به اينکه عوامل محيطي سبب تغييراتي در رشد گياهان دارويي و کيفيت و کميت مواد مؤثره آن‌ها مي‌گردد، زماني محصول يک گياه دارويي از نظر اقتصادي مقرون به صرفه است که مقدار متابوليت‌هاي اوليه و ثانويه‌ي آن به حد مطلوب رسيده باشد. بر پايه‌ي تحقيقات انجام شده، عوامل محيطي محل رويش گياهان دارويي در سه محور بر آن‌ها تأثير مي‌گذارد: تأثير بر مقدار کلي ماده‌ي مؤثره‌ي گياهان دارويي، تأثير بر عناصر تشکيل‌دهنده‌ي مواد مؤثره، تأثير بر مقدار توليد وزن خشک گياه.
نور، درجه حرارت، آبياري و ارتفاع محل از مهم‌ترين عوامل محيط رويش گياهان دارويي مي‌باشند که تأثير بسيار عمده‌اي بر کميت و کيفيت مواد مؤثره‌ي آن‌ها مي‌گذارند (اميد بيگي، 1384).
نوع، تعداد و تنوع گونه‌هاي گياهان دارويي بر اساس شرايط و موقعيت جغرافيايي هر منطقه متفاوت است. بخش عظيمي از تجارت، مربوط به گونه‌هاي گياهي دارويي است که از طبيعت جمع‌آوري شده و بعضاً با شيوه‌هاي نادرست، نه تنها به انقراض نسل گونه‌ها مي‌انجامد، بلکه تنوع زيستي منطقه و جهان را نيز با خطر نابودي مواجه مي‌سازد. استفاده مطلوب، منطقي و بهينه از اين منابع، که به لحاظ فناوري بسيار کم هزينه‌تر و ساده‌تر از صنايع دارويي و شيميايي است، مي‌تواند مؤثر باشد (آريا پور و ميرزايي ملا احمد، 1389).
با توجه به اينکه در حال حاضر مواد اوليه دارويي در ايران کمتر ساخته مي‌شود و در صنعت داروسازي به طور ريشه‌اي نيازمند اين مواد مي‌باشيم، استفاده از منابع گياهان دارويي داخلي که از ديرباز در ايران به صورت وسيع و سنتي رواج داشته است، يکي از راه‌هاي کاهش اين نياز مي‌باشد. اميد است با توجه بيشتر و مضاعف نسبت به گياهان دارويي، بتوانيم در آينده از اين منبع عظيم ملي در داخل و در صادرات به خارج از کشور بهره‌مند شويم (آزاد بخت، 1378).

فصل دوم
کليات و بررسي منابع

2-1- گياهان دارويي در جهان و ايران
در بين ملل جهان، مصريان قديم را بايد نخستين ملتي دانست که از گياهان دارويي به طور غير قابل تصوري استفاده مي‌نمودند. استفاده از خواص گياهان جهت درمان بيماري‌ها، نزد ملل هند و اروپايي، رواج فراوان داشته است. دانشمندان يوناني نظير تئوفراست، بقراط، ارسطو، جالينوس اشخاص نامداري در جهان بودند که در زمينه‌ي درمان‌هاي گياهي خدماتي بسيار ارزنده به جامعه‌ي بشري عرضه نمودند. در غالب کشورهاي جهان، مراکزي وجود دارد که در آن‌ها، گياهان مفيد دارويي و فرآورده‌هاي آن‌ها در معرض استفاده‌ي مردم قرار مي‌گيرد. زيرا به علت اعتقادي که مردم به اثرات درماني گياهان و بي‌زيان بودن آن‌ها دارند، به مواد شيميايي پناه نمي‌برند و از گياهان معرق استفاده مي‌کنند (زرگري، 1374). ‌
به طور کلي گياهان دارويي بيشتر در نواحي معتدل مي‌رويند، ولي برخي از تيره‌هاي گياهي واجد گياهان دارويي که گستردگي بيشتري نيز دارند، به نواحي گرمسيري و مديترانه‌اي تعلق دارند. جايگاه گروهي يا جغرافيايي برخي از گياهان دارويي شناخته شده در جهان عبارتند از: اروپا، منطقه‌ي مديترانه، آسياي غربي و مرکزي، جنوب آسيا (شبه قاره‌ي هند)، آسياي شرقي و جنوب شرقي، آفريقا، آمريکا، استراليا. توزيع جغرافيايي و پراکندگي گياهان دارويي و ادويه‌اي در دو ناحيه‌گرمسيري و نيمه‌گرمسيري و ناحيه‌ي معتدل، نشانگر اقليم مناسب براي کشت اين گياهان است (مجنون حسيني و دوازده امامي، 1386).
کشور کهن ايران از نظر گياهان دارويي توانمندي کم‌نظيري دارد. از نظر تنوع گياهي وجود بيش از 10000 گونه که 3000 گونه آن بومي و اختصاصي است، بيانگر غني بودن فلور گياهي کشور است. نکته جالب براي يک مقايسه‌ي ساده اين‌که تعداد گونه‌هاي گياهي که در ايران رويش دارند از تعداد گونه‌هاي گياهي در تمام اروپا بيشتر است. از ميان کتب و تعاليم پزشکي، مي‌توان از اشخاص نامداري مانند محمد ابن زکرياي رازي، علي ابن عباس، مجوسي، ابن سينا، ابن مندويه، ابن هندو و سيد اسماعيل رازي ياد نمود. هم چنين اولين کتاب اطلاعات داروسازي توسط شاهپور سهل در دانشگاه جندي شاپور تدوين و به جامعه بشري عرضه گرديد. ازجمله اقدامات در ساليان اخير مي‌توان به تهيه و تدوين فهرست گياهان دارويي متداول در طب سنتي و فهرست عرقيات گياهي متداول اشاره نمود (زرگري، 1369).
2-1-1- مزاياي استفاده از گياهان دارويي
کم بودن عوارض جانبي، عدم مقاومت پاتوژني در برابر داروهاي گياهي در مقايسه با داروهاي سنتزي يا شيميايي، پايين بودن هزينه‌ي توليد آن‌ها، دسترسي آسان و عدم آلودگي محيط زيست از عوامل مهم استفاده از داروهاي گياهي در درمان عوامل ميکروبي به حساب مي‌آيند (Ahmad and Beg , 2002 ).
ترکيب‌هاي ثانويه در گياهان، به دليل نقش حفاظت در مقابل عوامل بيماري‌زا يا انگل‌هاي گياهي نظير قارچ‌ها، باکتري‌ها، نماتدها و ويروس‌ها از اهميت فراواني برخوردار است. اين تركيبات كه داراي خاصيت ضد باكتري، قارچي و ويروسي در برخي گونه هاي گياهي مي باشند، معروف به فيتوآلكسين‌ها 4 هستند كه وجود اين تركيبات يكي از دلايل درمان با داروهاي گياهي است (قاسمي، 1388).
فرآيند توليد اين نوع ترکيب‌ها به صورتي است که گياه پس از حمله عامل بيماري‌زا و آلودگي به واسطه‌ي mRNA شروع به کد کردن ژن‌هاي آنزيم‌هاي بيوسنتزي مي‌کند. سپس اين ترکيب‌ها در سلول و بافت‌هاي اختصاصي ساخته مي‌شوند و به تدريج غلظت آن‌ها افزايش مي‌يابد. در نهايت اين ترکيب‌ها مي‌توانند از گستره‌ي هجوم عوامل بيماري‌زا، آفات و چراکننده‌ها ممانعت به عمل آورند. براي نمونه، وجود ايزو‌فلانوئيدها (گروه فنل‌ها)، و سزکوئي‌ترپن‌ها (گروه ترپن‌ها) در برخي از گونه‌هاي گياهي، در مقايسه با ساير ترکيب‌هاي ثانويه از نقش فيتوآلکسيني مهم‌تري برخوردارند. شايان ذکر است که فيتوآلکسين‌ها قبل از آلودگي گياهان به عوامل بيماري‌زا وجود نداشته ولي به سرعت طي چند ساعت پس از سرايت عامل بيماري‌زا، توليد شده، به محل آلودگي انتقال مي‌يابند (قاسمي، 1388).
توماس کريستي معتقد است که هر قدر پيشرفت علم، موجبات کشف آلکالوييدها و گلوکوزيدهاي جديد و يا سنتز اين مواد را فراهم سازد، هيچ‌گاه نخواهد توانست ارزش گياهان توليد کننده‌ي ‌مواد مذکور را از بين ببرد و‌آن هم به اين دليل است که به کار بردن مواد مؤثره به صورت خالص، غالباً مسموميت‌هايي به وجود مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آورد ولي با مصرف گياهان مفيد که مقادير کمتري از مواد مذکور در بر دارند، هيچ‌گونه اثر سوئي در اعضاي حساس بدن به وجود نمي‌آيد و چون متعادل کردن اثر درماني يک ماده‌ي مؤثره گياهي که به حالت خالص به کار مي‌رود، با افزودن ترکيبات مختلف، تقريباً به نحوي که مورد نظر است ميسر نمي‌باشد، از اين جهت امتياز و برتري گياهان در طبابت ، هميشه پايدار باقي خواهد ماند (زرگري، 1374).
2-1-2- معايب استفاده از گياهان دارويي
يکي از معايب استفاده از داروهاي گياهي محدوديت دسترسي به برخي گونه‌هاي گياهي در همه‌ي فصول سال است. از ديگر معايب اين دسته داروها اين است که زمان درمان با داروهاي گياهي بسيار طولاني بوده ودر حال حاضر تيمار با اين منابع دارويي جهت کنترل بيماري‌هاي اپيدميک مؤثر نمي‌باشد (قاسمي، 1388).
اندام‌هاي خشک شده و مؤثر گياهان حتي اگر دور از نور يا رطوبت و يا در شيشه‌هاي در بسته به مدتي طولاني قرار گيرند، از اثرات درماني آن‌ها کاسته مي‌شود و يا آن‌که انواع اسانس‌دار اين گياهان، به کلي عاري از اسانس مي‌گردند که خود موجبات بي‌تأثير شدن آن‌ها را در درمان بيماري‌ها فراهم مي‌آورد و چون رعايت اين امر در مورد گياهان اسانس‌دار، کاملاً ضروري است و همواره بايد دقت به عمل آيد که که از انواع تازه‌ي آن‌ها استفاده گردد، از اين جهت پيش‌بيني لازم جهت نگهداري مقدار کافي از بعضي گياهان دارويي که در صورت کهنه شدن، اثرات درماني خود را به طور کامل يا ناقص از دست مي‌دهند، کاري بسيار مشکل است. از پرور

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید